Gıda Teknolojisi

İzzet Özilhan: “Kooperatifler gıda enflasyonuyla mücadelenin anahtarı”

Türk Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (TÜSİAD) ile Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) iş birliğinde, Birleşmiş Milletler 2025 Uluslararası Kooperatifler Yılı kapsamında hazırlanan “Türkiye'de Tarım Kooperatiflerinde İş Modelleri Araştırması” ana raporu kamuoyuyla paylaşıldı. 8 Nisan Çarşamba günü TÜSİAD Merkezi'nde düzenlenen tanıtım toplantısında; araştırma bulguları ve geliştirilen iş modeli önerileri aktarıldı. Özel sektör, finans kuruluşları ve kooperatif temsilcilerini bir araya getiren etkinlikte, Türkiye'de tarımsal amaçlı kooperatiflerin mevcut durumda pazarla entegrasyon düzeyleri kapsamlı biçimde değerlendirildi. Bu çerçevede, üretici örgütlenmesi alanındaki yapısal sorunlara yönelik sürdürülebilir iş çözümleri ve öneriler paylaşıldı.

 

İzzet Özilhan: “Tarım sürdürülebilir kalkınmanın kalbi”  

TÜSİAD ev sahipliğinde gerçekleşen tanıtım etkinliği TÜSİAD Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı İzzet Özilhan'ın açılış konuşmasıyla başladı. Özilhan, “TÜSİAD olarak tarımı stratejik bir sektör olmanın yanı sıra sürdürülebilir kalkınmanın kalbi olarak görüyoruz. Tarımsal kalkınmanın gıda arz güvenliği ve gıda sistemlerimizin sürdürülebilirliği açısından taşıdığı kritik önemin bilinciyle çalışmalarımızı kararlılıkla sürdürüyoruz. Geçtiğimiz dönemlerde tarım ve gıda sektörü özelinde yürüttüğümüz çalışmalarda da tarımsal kooperatiflerin etkinleştirilmesini odak alanlarımızdan biri olarak konumlandırdık. Çünkü biliyoruz ki kooperatiflerimizi güçlendirmek çiftçimizin refahını artırmak kadar gıda enflasyonuyla mücadelenin ve sürdürülebilir gıda sistemlerinin de anahtarı” dedi. 

 

FAO iş birliğinde hayata geçirdikleri ve bugün tanıttıkları çalışmayla kooperatiflerin daha verimli, etkin, sürdürülebilir, rekabetçi ve yenilikçi yapılar haline gelmesini desteklemeyi amaçladıklarını belirten Özilhan, “Aynı zamanda, sektörün karşı karşıya olduğu temel sorunlara çözüm üretmeyi ve kooperatifçiliğe yeni bir ivme kazandıracak adımlara katkı sunmayı hedefliyoruz” ifadelerini kullandı.

 

Dr. Ayşegül Selışık: “Kooperatifçilikte sistem dönüşümüne geçme zamanı gelmiştir”

Açılış konuşmaları, FAO Türkiye Temsilci Yardımcısı Dr. Ayşegül Selışık'ın konuşmasıyla devam etti. Selışık, “FAO olarak biz tarımsal amaçlı kooperatifleri salt destek bekleyen yapılar olarak değil, tarım-gıda sistemlerini dönüşümüne katkı sunan aktörler olarak görüyoruz. Türkiye'de yürüttüğümüz çalışmalar kapsamında kadın liderliğindeki kooperatiflerin güçlendirilmesi için aldığımız aksiyonları da bu pencereden ele alıyoruz. Bu ortak çalışmada da kooperatifler için iş modeli önerimizi özellikle sözleşmeli üretim temelinde pazara istikrarlı ve daha güvenceli erişim, dijitalleşme, risk yönetimi, lojistik, finansman ve girdi temye kadar birçok alanda destek sağlıyoruz. Ancak bu çalışma bize çok net gösteriyor ki artık tekil desteklerden sistem dönüşümüne geçme zamanı gelmiştir. Bu modelin başarısı; kamu, özel sektör, finans dünyası ve kooperatiflerin birlikte ve eşgüdüm içinde hareket etmesine bağlıdır. Bu nedenle bu yaklaşımı bir ortak hareket modeli olarak görüyoruz” diye konuştu.

 

Kooperatiflerin rekabet gücünün artırılması masaya yatırıldı 

Açılış konuşmalarının ardından FAO Ulusal Proje Danışmanı Doç. Dr. Hüseyin Tayyar Güldal ve FAO Kıdemli Kooperatifçilik Uzmanı Dr. İsmet Yalçın tarafından raporun bulguları katılımcılarla paylaşıldı. Moderatörlüğünü gazeteci ve yazar Ilgaz Gürsoy'un üstlendiği etkinlik kapsamında düzenlenen “Türkiye'de Tarımsal Amaçlı Kooperatifler ve Pazar İlişkileri” başlıklı ilk panelde; Yaşar Holding Kurumsal ve Dış İlişkiler Başkan Yardımcısı Dr. İsa Coşkun, Migros Grubu Kurumsal İletişim ve Sürdürülebilirlik Genel Müdür Yardımcısı Kaan Ünver ve Ziraat Bankası Tarımsal Bankacılık Grup Başkanı Kemalettin Bayat konuşmacı olarak yer aldı. Panelistler tarafından sanayi, perakende ve finans sektörü perspektifinden kooperatiflerin rekabet gücünün artırılması ve sürdürülebilir iş modellerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar ve değerlendirmeler paylaşıldı.

 

TARIM-KOOP Başkanı Ahmet Erken, SÜR-KOOP Yönetim Kurulu Üyesi Erdoğan Kartal, KÖY-KOOP Başkanı Mehmet Varol, HAY-KOOP Başkan Yardımcısı Nurettin Çakır ve OR-KOOP Koordinatörü Ünal Örnek'in yer aldığı ikinci panelde ise panelistler; sahadaki deneyimlerinden yola çıkarak kooperatiflerin mevcut durumu ve çalışmada önerilen iş modeline yönelik değerlendirmelerini paylaştı. 

 

Türkiye'de Tarım Kooperatiflerinde İş Modelleri Araştırması

TÜSİAD ve FAO iş birliğinde yürütülen çalışma kapsamında 48 adet tarımsal amaçlı kooperatifle gerçekleştirilen saha anketlerinin yanı sıra literatür taramasıyla Türkiye ve dünyadan başarılı örneklerin karşılaştırmalı analizine dayalı kapsamlı bir inceleme yapıldı. Ayrıca, tarımsal amaçlı kooperatiflerin merkez birlik başkanları, tarım-gıda sektöründe faaliyet gösteren kooperatiflerin merkez birim yöneticileri ve ilgili diğer paydaşlarla gerçekleştirilen 10 derinlemesine mülakattan elde edilen bulgular doğrultusunda araştırmanın kapsamı daha da derinleştirildi.

 

Rapor, Türkiye'de tarım-gıda değer zincirlerinde faaliyet gösteren tarımsal amaçlı kooperatiflerin pazarla entegrasyon bakımından mevcut durumunu kapsamlı biçimde analiz ederken; Türkiye'de kooperatiflerin sayısal olarak yaygın olmasına rağmen pazara erişim, finansmana ulaşım, dijitalleşme, kalite ve izlenebilirlik ile kurumsal yönetişim alanlarında yapısal darboğazlar yaşadığını ortaya koyuyor. Rapor kapsamında önerilen Kooperatifler Entegre İş Modeli (KEİM) ise üretim planlaması, pazara erişim, finansman mekanizmaları, kalite ve izlenebilirlik sistemleri, dijitalleşme ve veri yönetimi gibi kritik alanları bütüncül ve entegre bir iş ağı sistemi içinde ele alarak, kooperatiflerin daha pazarda daha rekabetçi bir yapıya kavuşmasını hedefliyor.

 

Tarım-gıda sistemlerinin yapısal sorunları neler? 

Türkiye'de Tarım Kooperatiflerinde İş Modelleri Araştırması Raporu’nda tarım-gıda sistemlerinin yapısal sorun alanlarına ilişkin şu tespitlerde bulunuyor:

 

· Ulusal tarım-gıda sistemi, üretimden pazara uzanan değer zinciri boyunca birbiriyle ilişkili ve uzun süredir devam eden yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Bu sorunlar, yalnızca üretim ölçeği veya teknik kapasiteyle sınırlı olmayıp; üretimin nasıl organize edildiği, piyasa ilişkilerinin nasıl kurulduğu, fiyatlama ve getiri risklerinin nasıl paylaşıldığıyla doğrudan bağlantılıdır. 

 

· Sistemin temel kırılganlık noktalarından biri, tarımsal üretimin küçük ölçekli ve parçalı yapısıdır. Çok sayıda küçük üretici tarafından gerçekleştirilen üretim, ölçek ekonomilerinden yararlanmayı zorlaştırmakta; girdi maliyetlerini artırmakta ve üreticilerin pazarlık gücünü sınırlamaktadır. 

 

· Bu yapısal sorun, sözleşmeye dayalı üretim ilişkilerinin zayıflığıyla daha da derinleşmektedir. Üreticiler çoğu zaman üretim sezonu başlamadan önce neyi, ne kadar ve hangi koşullarda satacaklarını öngörememektedir. 

 

· Kooperatifler teorik olarak bu dengesizliği giderebilecek tüzel yapılar olarak çok farklı kurumsal araçlara sahiptir. Ancak mevcut durumda birçok kooperatif, sözleşme yönetimi, kalite güvencesi, lojistik organizasyon ve finansal yapılandırma gibi alanlarda yeterli kapasiteye sahip değildir. 

 

· Kalite standardizasyonu ve izlenebilirlik alanındaki eksiklikler, sistemin bir diğer temel sorun alanını oluşturmaktadır. 

 

· Finansmana erişim ve nakit akışı yönetimi de tarım-gıda sistemindeki yapısal kırılganlıkları artıran önemli unsurlar arasındadır. 

 

· Üretim ve piyasa risklerinin etkin biçimde yönetilememesi, sistemin genel dayanıklılığını zayıflatmaktadır.